The South African Afrikaans / English Physics Dictionary




B. TOELIGTING BY HERSIENING VAN 1977-WOORDEBOEK

Die Redaksiekomitee se taakstelling en -benadering

In die VOORWOORD is reeds in breŽ trekke 'n aanduiding gegee van die aard van die hersieningskomitee se taak. Dit het inderdaad hoofsaaklik oor hersiening van die Fisikawoordeboek van 1977 gehandel en nie oor die (tans ook noodsaaklike) aanvulling van die termskat nie. Die volgende hersieningskategorieŽ kan kortliks aangestip word:-


a) Verwydering van ooglopende foute

Setfoute en spelfoute wat opgemerk is, is uitgeskakel. Enkele voorbeelde hiervan is:

Aparature stop (ipv aperture stop), breaking radiation (ipv braking radiation), ponsel (ipv ponssel), geglassuur (ipv geglasuur), gefluÔediseerde (ipv gefluÔdiseerde), stralingsindroon (ipv stralingsindroom), radium C9* ipv radium C'), Stromer-eenheid (ipv Stfrmer-eenheid), quasi-sterophony (ipv quasi-stereophony), ens.


b) Vernuwing in die vakterminologie en termdefinisie

Die gebruik van bepaalde terme het met die hersiening heeltemal verval, omdat die fisici dit deesdae oorwegend of algemeen so verkies. Daar is ook gevalle waar 'n term heeltemal 'n ander betekenisinhoud as vroeŽr gekry het.

  • Een van die opvallendste voorbeelde is hier seker dat klowing bo splyting verkies is vir die ekwivalent van die Engelse term fission, bv kernklowing vir nuclear fission. So is ook teorema vervang deur stelling (vir theorem).
  • Op aandrang van die fisici word in die meeste gevalle die gebruik van draai- (as Afrikaanse ekwivalent vir angular) deur hoek- weergegee, veral indien meetkundige en kinematiese aspekte van rotasie ter sprake is, bv hoekversnelling, hoeksnelheid en hoekverwringing. Daar kom egter nog terme soos draaibeweging (vir angular motion en vir rotational motion), draai-impuls (vir angular impulse en kinetiese draai-energie (vir angular kinetic energy) voor, waar die aksie self of die oorsaak daarvan ter sprake is.
  • Nog 'n opvallende verandering is die konsekwente vertaling van saamgestelde Engelse terme met impulse as impuls- (nie puls- nie).
  • Met die invoering van die Afrikaanse ekwivalent drywing (in watt) vir power (bv van 'n motor of 'n gloeilamp) het daar nog groter verwarring en onsekerheid oor die terminologie ontstaan as wat met die vorige uitgawe van die Fisikawoordeboek die geval was. Hiervan getuig die verskeidenheid inskrywings onder power en samestellings waarin dit voorkom, waaronder die vroeŽr gebruiklike krag (bv in kragbron), kragonderbreking, kragstasie/kragsentrale, waterkrag, en daarnaas drywingsdwaling, insetdrywing en drywingsaanslag. Daar is selfs gevalle waar samestellings met krag- en drywing- as sinonieme nog steeds gegee word, bv kragverlies en drywingsverlies as ekwivalente vir power loss.
  • Power {computer technology}: vermoŽ (rekenaartegnologie)
  • Daar is ook besluit op die Afrikaanse ekwivalent vermoŽ in die rekenaartegnologie vir die term power, waar dit handel om die kapasiteit van 'n rekenaar.
  • Daar is besluit om 'n onderskeid te probeer tref tussen die gebruik van hitte en warmte as Afrikaanse ekwivalente vir heat. Waar daar sprake is van "energie in oorgang", word die Afrikaanse ekwivalent met warmte- verkieslik gebruik. Indien 'n temperatuurvlak ter sprake is, kan sowel terme met hitte- as warmte- (maar verkieslik warmte-) gebruik word, hoewel daar terme is waarby hitte- gebruikliker is, bv hittegolf. So skryf ons dan verwarmer (in die algemene sin), warmtekapasiteit, warmteruiler en verbrandingswarmte, maar verhitter (bv in 'n elektronbuis) - en dus ook verhitterspanning, asook hittebehandeling en hittebestand. Daar word verder onderskei tussen verwarm en verhit, waarby laasgenoemde dui op "verwarming tot 'n taamlik hoŽ temperatuur".

Hierdie voorbeelde dui op die ingewikkeldheid van 'n oŽnskynlik eenvoudige saak, en die besluite wat daaroor geneem is, sal seker nie altyd almal tevrede stel nie.

  • In teenstelling met die vorige komitee se beslissing vir die 1977-uitgawe is deur die hersieningskomitee besluit om flow (hetsy as werkwoord of as naamwoord) met vloei te vertaal en nie vloeiing te erken nie. Daar is per slot van sake heelparty werkwoorde in Afrikaans wat nie die uitgang -ing kry wanneer dit as naamwoord gebruik word nie. In sommige gevalle word die term met die uitgang -ing in 'n ander verband gebruik as wanneer die uitgang ontbreek. So sal daar altyd van "die draai van die eeu" gepraat word, terwyl draaiing in baie ander gevalle gebruiklik is, veral as die Afrikaanse ekwivalent vir rotation.
  • Daar is deesdae 'n algemene neiging in Afrikaans om die gebruik van sterk verlede deelwoorde as byvoeglike naamwoorde te beperk tot waar die term in die abstrakte sin voorkom. In baie gevalle is wetenskaplikes egter so gewoond daaraan om die sterk verboŽ vorm te gebruik (bv gebonde lading), dat hulle met moeite (of baie teensinnig) oorskakel. In baie gevalle kan geargumenteer word dat daar nie sprake van "letterlike" binding is nie. Hoewel die hersieningskomitee beslis voorkeur aan die "nuwe" neiging gee, is uiteindelik besluit om albei gebruike in 'n oorgangsfase te erken.
  • Die invoering van die SI-stelsel onder die vaandel van die Metriseringsraad het tot aansienlike wysigings in die terminologieskat gelei. Noodgedwonge moes baie "ou" terme en eenhede steeds in die woordeboek opgeneem word, veral om diegene in die vertalersberoep tegemoet te kom. Per slot van sake kom die "ou" terme steeds in dokumente voor wat vertaal moet word.

Daar word vertrou dat die lys eenhede in die BYLAE van heelwat nut sal wees om lig op die oorskakeling te werp.

  • Die gebruik van massa om 'n hoeveelheid materie aan te dui, is veral vir nienatuurwetenskaplikes 'n nuwigheid waar hulle aan gewig gewoond was. Saam met hierdie verandering het ook die gebruik van kilogram en nie pond nie, gebruiklik geword. Nog 'n baie bekende eenheid wat met die invoering van die SI-stelsel in onbruik geraak het, is kalorie, waarvoor joule in die plek gekom het.


c) Gebruikersvriendelikheid

Die Redaksiekomitee het homself dit ten doel gestel om die hersiene uitgawe in 'n groter mate gebruikersvriendelik te maak. Om hierdie rede is daar meer dikwels van verbandaanduidings en toeligting by inskrywings gebruik gemaak. Vermoedelik is dit veral nienatuurwetenskaplike vakkundiges (oa vertalers) wat hierby baat sal vind, in die besonder waar 'n bepaalde term meer as een ekwivalent in die doeltaal kan hÍ (soos sound).


d) Uitskakeling van "oorbodige" terme

Die Redaksiekomitee het 'n poging aangewend om die veelheid saamgestelde terme met dieselfde eerste gedeelte in te kort deur op 'n verantwoorde wyse 'n aantal terme te skrap. Daar is desondanks nog vele inskrywings onder terme met byvoorbeeld electric, electrical, electro- en electronic as eerste gedeelte. Die redes hiervoor is eerstens dat daar in baie gevalle skryfprobleme in Afrikaans kon opduik (bv by die gebruik van deeltekens en koppeltekens); soms weer het die tweede gedeelte van die term meer as een Afrikaanse ekwivalent, wat vir die oningewyde probleme kan veroorsaak, ens.

  • Naas die bogenoemde vermindering van terme was daar ook nog skrappings van terme wat nie as gepas in 'n fisikawoordeboek geag is nie, bv alg en amebosiet, asook die name van etlike gewone minerale. Die name van 'n aantal uraanminerale is egter vanweŽ hul verband met die kernfisika behou.
  • Terme uit die bekende subgebiede van die fisika (soos statika, meganika, hidrodinamika, optika, elektrisiteit, magnetisme, vastetoestandfisika, deeltjiefisika, elektronika en kernfisika) is vanselfsprekend behou. Daarnaas is terme behou uit "randgebiede" (soos kristallografie, kwantummeganika, radiografie en kernfisika).
  • Terwyl daar soveel misverstand en onsekerheid oor die benaming van verskeie radioÔsotope aan die lig gekom het, is die alternatiewe benamings vir elemente uit die uraan- en aktiniumreekse opgeneem, asook die jongste benamings volgens die IUPAC vir die transfermiumelemente.
  • Uit die wiskunde, statistiek en rekenaartegnologie is 'n aantal terme behou waarmee die fisici gedurig in hul berekeninge te doen het. Ook uit ander vakgebiede is terme met 'n sterk fisika-inhoud behou, bv terme uit die geofisika, mediese fisika, atmosfeerfisika en weerkunde, asook 'n beperkte groepie terme uit die sterrekunde, astrofisika, optiese Fisika, mineralogie, geologie, metallurgie en selfs sweiswerk.
  • Die termkorpus is in 'n beperkte mate uitgebrei deur die toevoeging van terme wat vroeŽr reeds deur die SA Instituut vir Fisika voorberei is. Andersyds is 'n aantal "terloopse" terme bygevoeg, oa werkwoorde waarvan die selfstandige naamwoorde reeds in die woordeboek opgeneem was, en omgekeerd.
  • Die Redaksiekomitee het dit verantwoord geag om as 'n verteenwoordigende groep vakmanne na hul oorwoŽ oordeel termwysigings aan te bring. Hierbenewens is daar ook op aanbeveling van die taalkundige adviseurs op spel- en woordordewysigings besluit, hoofsaaklik wat die Afrikaanse terminologie betref. Hierby het die 1991-uitgawe van die Afrikaanse Woordelys en SpelreŽls (AWS) dikwels, hoewel nie altyd nie - soos by die latere bespreking van die gebruik van koppeltekens en deeltekens sal blyk - 'n beslissende rol gespeel.


e) Wysiging van terme in Engels

Die Engelse skryfvorme is in enkele gevalle ook gewysig (bv by terme met non-, oa om dit in ooreenstemming met The Collins Dictionary of the English Language te bring, wat as standaardwerk voorgeskryf is.

Dieselfde geld vir samestellings met:

  • Coaxial, co-op coordinate, coefficient, co-current, coincidende, asook verbindings met voorvoegsels pre-, pro-, re-, re-e, rein-, pseudo-, post-, multi-, en voorvoegsels soos over-, out-, edm.

f) Probleme met deeltekens en koppeltekens

Met die publikasie van die Taalkommissie (van die SA Akademie) se Afrikaanse Woordelys en SpelreŽls (AWS) in 1991 is in baie gevalle 'n totaal nuwe benadering van die gebruik van deeltekens en koppeltekens geformuleer. Veral in die natuurwetenskaplike en tegnologiese gemeenskappe het hierdie reŽls groot teenstand ontlok en verontagsaming daarvan het oa in die Geologiewoordeboek (1996) na vore gekom. By die fisici in die Redaksiekomitee vir die hersiening van die Fisikawoordeboek was dit ook nie anders nie. Daar is besluit om oorwegend by die reŽls te bly soos dit sedert die AWS van 1964 gegeld het:

  • Waar 'n opeenvolging van vokaalletters in 'n verbinding verkeerd gelees kan word, word 'n deelteken gebruik, ongeag of die voorvoegsel (wat dus nie woordstatus het nie) een- of meersillabig is, bv diŽltekries, kwasiŽlasties, elektroŲsmose, hidroŽlektries, poliŽnergeties, tetraŽdries.
  • Indien albei dele van die verbinding egter woordstatus het en die opeenvolging van vokale verkeerd gelees kan word, word van 'n koppelteken gebruik gemaak om die leser te help. Voorbeelde hiervan is warmte-enjin en massa-ekwivalent. In die geval van warmteoordrag word 'n koppelteken as leeshulpmiddel oorbodig geag, maar dit sal nie as verkeerd beskou word indien hier wel 'n koppelteken geplaas word nie.
  • By verbindings met foto- en radio- met 'n daaropvolgende opeenvolging van vokale is daar twee skryfmoontlikhede. Die bepalende faktor is hier of die bogenoemde eerste gedeeltes van die samestellings woordstatus het of nie. Indien foto- na lig verwys (soos in fotoŽlektrisiteit), geld dit as 'n voorvoegsel sonder woordstatus en word dit gevolg deur e met 'n deelteken. Fotoaktief kan nie verkeerd gelees word nie en word sonder 'n deelteken geskryf, ongeag die feit dat foto- hier ook na lig verwys en nie woordstatus het nie. Dit geld ook radio- in radioÔsotoop, waar die voorvoegsel (dus sonder woordstatus) na die verskynsel van spontane uitstraling verwys en deur 'n vokaal met 'n deelteken gevolg word omdat daar foutief gelees kan word. Radioaktief kan egter nie verkeerd gelees word nie en die a kry dus ook nie 'n deelteken nie, ondanks die feit dat radio- hier nie woordstatus het nie.
  • Indien die eerste termgedeeltes foto- en radio- in samestellings egter onderskeidelik na 'n foto (kiekie) en 'n radio (draadloos) verwys, het albei woordstatus en word dit by vokaalopeenvolgings wat verkeerd gelees kan word deur 'n koppelteken gevolg. Dit is by voorbeeld die geval by foto-opname en radio-opsporing. In die geval van die term radio-uitsending kan 'n koppelteken as leeshulpmiddel gebruik word, hoewel dit streng gesproke nie noodsaaklik is nie.
  • In die geval van pi-binding is pi 'n selfstandige woord (die naam van die sestiende letterteken in die Griekse alfabet). Ongeag die feit dat daar geen opeenvolging van vokale is nie, word hier wel 'n koppelteken gebruik om vir die vreemdheid van die samestelling voorsiening te maak en die leser te help. By pi-elektron is daar wel 'n leesprobleem vanweŽ die opeenvolging van vokale, maar 'n koppelteken, en nie 'n deelteken nie, is hier weer eens die korrekte leesteken. Ook by beta-absorpsiemeter, gamma-uraan en delta-uitbouing word na die Griekse terme (met woordstatus) 'n koppelteken as leeshulpmiddel geplaas.

Die beginsels tov die gebruik van koppeltekens in samestellings soos terme bestaande uit 'n verboŽ adjektief gevolg deur twee of meer nomens, is grotendeels behou soos dit in die 1977-woordeboek was. Enkele voorbeelde word hier as toeligting gegee, aangesien die AWS nie hierdie aspek behoorlik dek nie.

Waar die verboŽ adjektief kort is, (dws nie meer as twee lettergrepe het nie), word daar nie na die daaropvolgende nomen waarop dit betrekking het, 'n koppelteken geplaas nie, behalwe indien daar 'n problematiese opeenvolging van vokale ter sprake kom, byvoorbeeld:

  • hoŽskeidingspektrometer
  • laetemperatuurreaktor
  • vastekookpuntmengsel
  • vastetoestandfisika

maar

  • hoŽtrou-uitrusting
  • hoŽ-energie-elektron

As die verboŽ adjektief uit meer as twee lettergrepe bestaan, word nŠ die eerste nomen (waarop dit betrekking het), 'n koppelteken geplaas - ook indien daar geen problematiese vokaalopeenvolging by die koppelteken ter sprake is nie, byvoorbeeld:

  • lineÍreabsorpsie-koŽffisiŽnt
  • konstandteafwyking-prisma
  • of konstanteafwykingsprisma
  • en laespanningstransformator (dus geen koppelteken saam met \'n oorgangs-s nie)

Indien geen noemenswaardige leesprobleme ter sprake is nie, word daar gewoonlik nie koppeltekens by samestellings van twee of meer naamwoorde gebruik nie. Dit geld selfs by taamlike lang samestellings. As voorbeelde kan hier verwys word na:

  • atoomfluoressensiespektrometrie
  • koÔnsidensiehoekafhanklike
  • vogtigheidsverlieskoŽffisiŽnt
  • warmtekapasiteitsvergelyking

By warmteontwikkelingstempo en hoŽfrekwensieossillator het ons met lang samestellings te doen, waarvan die onderdele woordstatus het, maar daar is geoordeel dat die opeenvolging van vokale hier nie verkeerd gelees kan word nie. Dus word hier geen koppeltekens geskryf nie. Ook nie by massaoormaat, drieatoommolekuul, frekwensieomsetter, energieoordrag, terugverstrooiing en warmteoordragvloeier nie, maar wel by radio-uitsending.

Hoewel 'n term soos waterstofterugslag-eweredigheidsteller geen vokaalopeen-volging het wat leesprobleme kan veroorsaak nie, is tog geoordeel dat 'n koppelteken as leeshulp by hierdie besonder lang term verantwoord is en is dit dan ook op 'n sinvolle plek geplaas.

Bv samestellings soos warmte-ekwivalent en hoŽ-energie-elektron, waar die opeenvolging van vokale tussen gedeeltes met woordstatus verkeerd gelees kan word, word vanselfsprekend koppeltekens geplaas.

Die afstandskoppelteken skep dikwels vir natuurwetenskaplikes probleme en lei tot weerstand teen die gebruik daarvan. Gelukkig het die Taalkommissie die reŽls ten opsigte van hierdie leesteken in Afrikaans vereenvoudig en is die gebruik daarvan tans heelwat aanneemliker. Hier volg enkele voorbeelde om die korrekte gebruik te illustreer:

  • high-tension electrostatic generator: hoŽspanning- elektrostatiese generator
  • high-temperature gas-cooled reactor: hoŽtemperatuur- gasverkoelde reaktor

In albei gevalle het die eerste deel van die term op die nomen aan die einde betrekking, en nie op die verboŽ adjektief voor die nomen nie. In albei gevalle sou die Afrikaanse ekwivalente dalk andersom geskryf kon gewees het, naamlik:

  • eletrostatiese hoŽspanninggenerator, en
  • gasverkoelde hoŽtemperatuurreaktor

maar hierdie vorme voldoen nie aan die tegniese betekenissamehang van die onderskeie toestelle nie.

Daar is 'n tipe term waarby die gebruik van die (wesenlik korrekte) afstandskoppelteken as 'n vergunning weggelaat word, bv Gibbs vry(e) energie. (Die keuse word ook gelaat om in hierdie samevoeging vry of vrye te gebruik, maar in hierdie woordeboek word slegs die onverboŽ vorm gegee, dus ook vry radikaal en vryelektronteorie. Dieselfde beginsel word ook by samestelling met -arm en -ryk toegepas, bv suurstofarm en waterstofryk.)

Wat die gebruik van koppeltekens betref, het die Taalkommissie se besluite van 1991 in een opsig 'n verandering aangebring wat ook in hierdie woordeboek gevolg word. Dit het betrekking op terme wat byvoorbeeld uit drie nomens bestaan en waarvan die eerste twee in elk geval met 'n koppelteken geskei moet word, omdat hulle onderling nie bepalend vir mekaar is nie, maar tog saam op die derde nomen betrekking het. Dit is gebruiklik om in Engels die eerste twee nomens met 'n koppelteken te skei, maar die derde een los te skryf. In Afrikaans word egter tussen al drie nomens koppeltekens geplaas. Voorbeelde hiervan is:

  • ion-solvent interaction:ioon-oplosmiddel-wisselwerking
  • liquid-liquid extraction:vloeistof-vloeistof-ekstraksie
  • module-to-bin connection:module-krat-verbinding
  • neutron-proton exchange force:neutron-proton-ruilkrag
  • odd-even nucleus:onewe-ewe-kern
  • order-disorder transformation:orde-wanorde-transformasie
  • oxidation-reduction potential:oksidasie-reduksie-potensiaal
  • watt-hour meter:watt-uur-meter

Ook in die volgende gevalle word in Engels slegs een koppelteken gebruik, maar in Afrikaans twee:

  • on-stream analysis:in-stroom-analise
  • on-off switch:aan-af-skakelaar

Dan is daar die soort term waarby dit gebruiklik is om in Engels 'n koppelteken tussen twee nomens te plaas, maar waarby in Afrikaans 'n skuinsstreep (solidus) gebruik word om 'n (numeriese) verhouding aan te dui wat op die derde nomen betrekking het. Die derde nomen word dan nog met 'n koppelteken van die voorgaande geskei. Voorbeelde hiervan is:

  • load-deformation-relation:belading/vervorming-verband
  • mass-energy equation:massa/energie-vergelyking
  • moderator-fuel ratio:remstof/brandstof-verhouding

g) Persoonsname uit vreemde tale

Bv die weergee in Afrikaans van persoonsname uit ander tale word verskillende reŽls gevolg na gelang van die taal van herkoms.

  • Dit is gebruiklik om persoonsname van Britse, Franse, Duitse, Italiaanse en ander Wes-Europese herkoms se spelling in Afrikaans onveranderd te hou waar dit in die benaming van formules, teorieŽ, prosesse, toestelle, ens voorkom. Dit geld ook waar die Duitse umlaut en die Skandinawiese f (soos in Angstrfm) voorkom, hoewel daar in die laaste geval as alternatief soms 'n gewone o geskryf word. Verder is dit gebruiklik om hierdie persoonsname met 'n hoofletter te skryf en met 'n koppelteken aan die daaropvolgende naamwoord te skryf. So kry ons dan Cavendish-eksperiment, Foucault-stroom, Boltzmann-konstante, Fermi-remvlak, ens.
  • Hier moet daarop gewys word dat daar enkele gevalle is waar die verband met die persoonsnaam as oorsprong van 'n bepaalde term met verloop van tyd grotendeels kan vervaag. In so 'n geval word die persoonsnaam naderhand met 'n kleinletter geskryf (en verval die koppelteken ook), bv by bunsenbrander, soos dit by hierdie hersiening - en in Die Nuwe Chemiewoordeboek (1991) - gedoen is. Dit is egter steeds gebruiklik om Bunsen-fotometer te skryf.
  • In Afrikaans het 'n soortegelyke vervaging van die verband met die persoonsnaam ook by terme afgelei van RŲntgen ingetree. Die spelling met 'n kleinletter en sonder 'n koppelteken word algemeen gebruik, bv rŲntgenstraal en rŲntgenspektrum, asook natuurlik rŲntgen (simbool R) vir die stralingseenheid, waar die kleinletter verpligtend is by die volvorm. Dit sal egter nie as verkeerd beskou word indien iemand verkies om RŲntgen-straal en RŲntgen-foto te skryf nie, soos RŲntgen ray en RŲntgen photograph in engels. Terme soos rŲntgenografie en rŲntgenoskoop (asook hul Engelse ekwivalente) word egter met 'n klein letter r geskryf.

Soos in die geval van RŲntgen-/rŲntgen hierbo is die gebruik van die umlaut (bv -š- en -Ł-) by terme van Duitse herkoms nie in Afrikaans vreemd nie, miskien omdat die soortgelyke deelteken tipies Afrikaans is. In baie Engelse sowel as Amerikaanse woordeboeke is dit gebruik om -ae-, -oe- en -ue- te skryf en die vorm met 'n umlaut as wisselvorm te erken. Die Hersieningskomitee het egter besluit (in teenstelling met wat in die 1977-woordeboek by RŲntgen/Roentgen in Engelse terme gebruiklik was) om voorkeur aan die oorspronklike Duitse vorm met 'n umlaut te verleen (soos destyds ook in Engels by SchrŲdinger en Geiger-MŁller gedoen is), maar die wisselvorme (met ae, oe en ue sal tog nie as verkeerd beskou word nie.)

In die 1977-woordeboek is by heelparty terme wat van Roentgen (Engels) of rŲntgen- (Afrikaans) afgelei is, sinonieme met X-ray of X-straal- gegee. So word X-ray camera en X-straalbuis onderskeidelik as sinonieme vir Roentgen camera en rŲntgenbuis gegee. Die Redaksiekomitee het egter besluit om sulke termpare op die gebruiklike wyse (kyk later onder die uiteensetting van die leksikografiese metodiek) as alternatiewe vorme, te gee en nie as egte sinonieme. So sal die volgende inskrywings dan aan die Engels-Afrikaanse kant gevind word:

  • RŲntgen camera:RŲntgenkamera <ook bekend as X-straalkamera>
  • X-ray camera:X-straalkamera <ook bekend as rŲntgenkamera>

en aan die Afrikaans-Engels kant:

  • rŲntgenkamera:RŲntgen camera <also known as X-ray camera> en
  • X-straalkamera:X-ray camera <also known as RŲntgen camera>

(Let wel: die Engels vorme met Roe- in plaas van RŲ- en die Afrikaanse vorme met 'n hoofletter R- (en 'n koppelteken) is dus nie in die termkorpus opgeneem nie. In beide Afrikaans en Engels word egter 'n hoofletter X- gebruik.

Die Duitse fisikus Max von Laue se navorsing het tot die benaming Von Laue-vergelykings in Afrikaans gelei. Terwyl dit in Engelse woordeboeke meestal bloot as Laue equations bekend staan, word die volgende inskrywings in hierdie woordeboek gevind:

  • Von Laue equations <see Laue equations>
  • Laue equations: Von Laue-vergelykings

en

  • Von Laue vergelykings:Laue equations

Waar 'n afkappingsteken in Engels by terme afgelei van persoonsname voorkom, word die besitlike vorm met "se" gewoonlik in Afrikaans gebruik, bv Nernst se verdelingswet en Pascal se reŽls. Soms is daar in Engels alternatiewe skryfwyses soos Davy lamp/Davy's lamp, waarvoor in Afrikaans net Davy-lamp gegee word. Hierteenoor skryf ons in Afrikaans Fermi se goue reŽl vir Fermi (nie Fermi's nie) golden rule.

Waar daar in Engels omskrywende vorme voorkom, is gepoog om in Afrikaans iets soortgelyks te skryf, byvoorbeeld:

Waar dit gebruiklik is om in Engels persoonsname soos d'Alembert, de Haas en van Alphen met klein letters as eerste letter te skryf, vereis die reŽl in Afrikaans 'n hoofletter (behalwe waar 'n voornaam of voorletter dit voorafgaan.) So skryf ons dan D'Alembert-beginsel en De Haas-en-Van Alphen-effek. (Hierna sal meer toeligting oor die laasgenoemde soort term met gekoppelde voorname gegee word.) 'n Skynbare uitsondering in Engels is Le Chatelier's principle wat in Afrikaans op die gebruiklike wyse Le Chatelier se beginsel word. Soms word in Engels kortweg Le Chatelier principle gebruik, wat dan in Afrikaans met Chatelier-beginsel weergegee word.

Om die probleem met moontlike "dubbelloop"-persoonsname in Engels te oorkom, moes vir Afrikaans 'n paar skryfbeginsels neergelÍ word. Die volgende voorbeelde illustreer hoe in sulke gevalle te werk gegaan word:

  • Born-Haber cycle: Born-en-Haber-siklus
  • Dulong and Petit's law (Dulong-Petit law): Dulong-en-Petit-wet
  • Einstein-de Haas method: Einstein-en-De Haas-metode
  • Heitler-London theory of covalent bonding: Heitler en London se teorie van kovalente binding
  • Keuffel and Escher colour analyser: Keuffel en Escher se kleuranaliseerder
  • Ehrenfest adiabatic law: Ehrenfest se adiabatiese wet

'n Waarskynlike egte dubbelloopbenaming kom voor in Lerrand-Jones and Devonshire theory. Dit word in Afrikaans as Lerrand-Jones en Devonshire se teorie geskryf.

Interessantheidshalwe word hier nog die Engelse term Clerk Maxwell relation genoem wat nie twee persoonsname nie, maar 'n voornaam en 'n van bevat. In Afrikaans word dit - soos in die groep terme in die vorige afdeling - Clerk Maxwell-verhouding.

Die groep terme met drie (of selfs meer) persoonsname het te ingewikkeld geword om op die wyse hierbo in Afrikaans -en- in te voeg. Die volgende voorbeelde dui aan hoe hulle gehanteer word:

  • Vogel-Colson-Russell effect: Vogel-Colson-Russell-effek
  • Burger-Dorgelo-Ornstein sum rule: Burger-Dorgelo-Ornstein-sommeerreŽl

Bv terme wat ontleen is aan persoonsname wat volgens die Kareliese (Cirilliese) alfabet geskryf is - dws name uit Russies en ander Slawiese tale - kom dikwels meningsverskille oor die Afrikaanse spelling voor omdat sommige fisici (dikwels onwetend) die Engelse en ander weer die Franse transliterasiewyse volg. 'n Tipiese voorbeeld kom voor bv die transliterering van die naam van die persoon wat aan die bekende periodetabel (nie periodiese tabel nie - soos in navolging van Engels verkeerdelik gebruiklik geword het!) gekoppel word.

In Engelse bronne word Mendeleev, Mendelyeev en Mendeleyev aangetref, waar die laasgenoemde vorm aandui dat daar 'n lettergreepbreuk tussen die laaste twee e's voorkom. Ook wat die Franse transliterasievorm Mendeleeff betref, word die lettergreepbreuk tussen die laaste twee e's in die skryfwyse weergegee. Die meeste van die bogenoemde vorme is vroeŽr ook in Afrikaans gebruik, maar met die transliterasiereŽls wat in 1991 vir chemieterme aanvaar is, het Mendelejew die verkieslike vorm geword. Omrede taalkundiges se besware teen die gebruik om w ipv v (of f) aan die einde van die naam/term te skryf, word hierdie terme as wisselvorme behou. Hierdie ortografie het daartoe gelei dat element 101 in Afrikaans mendelewium (ook met 'n wisselvorm mendelevium) opgeneem is.

Hier kan terloops gemeld word dat die genoemde transliterasiereŽls ook daartoe gelei het dat element 105, wat na 'n Russiese navorsingstad vernoem is, in Engels dubnium heet. Die leter u word hier in Engels gebruik om die klank weer te gee wat ons in Afrikaans as -oe- (soos in voet) sal uitspreek. Dus word vir die element in Afrikaans doebnium as wisselvorm vir dubnium gegee.

Hoofletters en kleinletters

In die voorgaande afdeling het een van die belangrikste groepe terme ter sprake gekom waar die gebruik van hoofletters eintlik as vanselfsprekend beskou word. Daar is egter ander terme waar die "reŽls" nie altyd ewe konsekwent toegepas word nie en waar in hierdie woordeboek in sommige gevalle 'n nuwe weg ingeslaan is. Die 1977-uitgawe het hieroor nie baie duidelike leiding gegee nie. So is daar oa aangedui dat "installasies", "instrumente" en "metodes" met hoofletters geskryf word. Dit geld tog klaarblyklik nie vir kragsentrale, manometer en elektrolise nie.

Die internasionaal erkende chemiese simbole vir elemente word deurgaans met 'n beginhoofletter (gevolg deur 'n kleinletter, waar toepaslik) geskryf, by Al (vir aluminium), Cu (vir koper) U (vir uraan), en W (vir wolfram). Die voluitgeskrewe elementname word egter met kleinletters geskryf soos die voorbeelde hierbo aantoon.

Waar isotoopsimbole gegee word, word in die literatuur dikwels van bo- en onderskrifte gebruik gemaak, bv 92U235 vir die uraanisotoop met atoomgetal 92 en atoommassa 235. Dit word andersins ook uraan-235 genoem - en dit is die skryfwyse wat om tipografiese redes in hierdie woordeboek gebruik word. Hierdie isotoop was voorheen ook bekend as aktino-uraan, met die simbool AcU, soos in die woordeboek aangedui.

Melding kan ook gemaak word van nog 'n tipe isotoopaanduiding wat voorheen gebruik is, bv ThC vir torium C, wat tans tallium-208 genoem word. In sommige gevalle is daar voorheen bv in die 1977-Fisikawoordeboek, van Romeinse syfers gebruik gemaak om bepaalde isotope aan te dui. Wat tans as uraan-234 bekend staan, is voorheen uraan II (met simbool UII) genoem.

Die simbole vir SI-eenhede word na gelang van die geval met hoof- of klein letters geskryf ooreenkomstig die internasionaal aanvaarde metrieke stelsel soos plaaslik van krag ingevolge die Wet op Meeteenhede en Nasionale Meetstandaarde (Wet No 76 van 1973). Dit geld ook die voorvoegsels by eenhede.

So word m vir meter, lm vir lumen, J vir joule en Hz vir hertz geskryf, asook n- vir nano- (10-9), da- vir deka- (10-1) en G- vir giga- (109). (Daar moet daarop gelet word dat hier spesifiek van simbole gepraat word en nie van afkortings nie).

Terwyl simbole hier ter sprake is, word op die volgende verskil in die skryfwyses in Afrikaans en in Engels gewys. In albei tale word by eenhede waar deling ter sprake is (bv joule per kelvin), van die solidus (dus J/K) gebruik gemaak. Waar vermenigvuldiging egter ter sprake is, word daar by die uitgeskrewe eenheid in Afrikaans 'n koppelteken gebruik (bv newton-meter), terwyl die simbool met 'n punt (dus N.m) geskryf word. In Engels, daarenteen, word vir die eenheid voluit los woorde geskryf (dus newton metre), maar by die simbool word weer eens 'n punt geplaas (N.m).

Dit is in baie gevalle gebruiklik om die letterafkortings van woorde wat na bepaalde begrippe, toestelle, apparate, prosesse, komitees/kommissies, ens verwys, met hoofletters sonder punte te skryf. Meestal word slegs die eerste letters van die saamstellende woorde geneem - veral as die samevoeging nie 'n uitspreekbare woord (dws 'n akroniem) vorm nie. Voorbeelde hiervan is:

  • ASO (analoog-syfer-omsetter)
  • BSG beheerde silikongelykrigter
  • BVGB Born se vervormdegolf-benadering)
  • EMK (elektromotoriese krag)
  • GS (gelykstroom)
  • HTGR (hoŽtemperatuur- gasverkoelde reaktor)
  • IKRB Internasionale Kommissie vir Radiologiese Beskerming
  • LEED (lae-energie-elektrondiffraksie)

In die 1977-uitgawe is daar nie altyd konsekwent opgetree by hierdie soort afkortings nie. So is die Engelse afkorting FFFR (vir fluid-fuelled fast reactor) net so in Afrikaans gebruik, terwyl die uitgeskrewe vorm vloei-brandstofsnelreaktor gegee is. In Afrikaans is nou by die hersiening op die afkorting VBSR besluit. Op soortgelyke wyse is die Afrikaanse ekwivalent KWR (vir kookwaterreaktor) geneem, en nie BWR (van boiling water reactor) soos dit in die 1977-uitgawe gestaan het nie.

Waar afkortings ter sprake is van benamings waarin verlede deelwoorde (met ge-_ voorkom, is daar die komplikasie dat daar dan dikwels 'n G as eerste letter sou voorkom. In sulke gevalle word die stamwoord se eerste letter as uitgangspunt vir die afkorting geneem (indien dit uitvoerbaar is). Die volgende is voorbeelde hiervan:

  • EORR (eksperimentele organies geremde reaktor) - dus nie EOGR nie
  • IB (geÔntegreerde baan)
  • SSR gesmeltesout-reaktor) - die vroeŽre afkorting MSR (van molten salt reactor) is hier ook volgens die stelsel wat hierbo bespreek is, verafrikaans)

Dit is geen uitsondering dat EGO die afkorting vir ergste geloofbare ongeluk is nie, want geloofbare is nie 'n verlede deelwoord met ge- nie).

Daar is ook afkortings wat as werklik van "internasionale" aard beskou kan word (en nie net as behorende tot die veel gebruikte Engelse vaktaal nie). In sulke gevalle word die uitgeskrewe term in Afrikaans gegee, met die internasionale afkorting en 'n spesiale vermelding van die herkoms of voorkeur daarby. As voorbeeld hiervan dien die volgende:

  • SI SystŤme International d'Unitťs (internasionale stelsel van metrieke eenhede)

Die groep "afkortings" waarna hierbo as akronieme verwys is, word hier op hul eie behandel. Ons het hier dikwels te doen met 'n term wat sy oorsprong in die Engelse vaktaal gehad het en reeds daar as die akroniem (met klein letters geskryf) in veelvuldige gebruik voorgekom het. Voorbeelde hiervan is radar (van radio detection and ranging) en sonar (van sound navigation and ranging). Ondanks die feit dat die uitgeskrewe terme in Afrikaans onderskeidelik as radio-opsporing en afstandpeiling en klanknavigering en afstandpeiling gegee word, is die "internasionale" akronieme radar en sonar behou. So is ook MOSFET (met hoofletters en al, soos in Engels) in Afrikaans behou van die Engelse akroniem vir metal-oxide semi-conductor field-effect transistor, terwyl die uitgeskrewe vorm in Afrikaans metaaloksiedhalfgeleier-veldeffektransistor is.